Etiket Hafiyesi: Gerçekten ‘doğal’ mı?
Etiket Hafiyesi’nin büyütecini bu kez market raflarındaki ürünlerin üzerinde sıkça gördüğümüz “doğal” yazısına uzatıyoruz ve etiketin altındaki ürünün kime göre, ne kadar doğal olduğunu anlamaya çalışıyoruz.
Hazırlayan: Gülnakış Demiren (Gönüllü İletişim Ekibi) | İllustrasyon: Neval Ergün (Gönüllü İletişim Ekibi)
Türk Dil Kurumu’na göre “doğal” insan eli değmemiş, doğada olduğu gibi bulunan, yapay olmayan anlamına geliyor. Oysa gıda mevzuatındaki teknik tanım ile günlük dildeki “doğal” algısı arasında önemli bir fark var. Bu fark, tüketicilerin etiketi yorumlarken yanlış çıkarımlar yapmasına neden olabiliyor.
“Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Hakkında Kılavuz”un “Belirli Terim ve İfadelerin Gıda Etiketlerinde Kullanımına İlişkin Özel Uygulama Esasları” bölümüne göre “doğal” terimi; tek bileşenden oluşan (katkı, aroma vb. dahil hiçbir ilave bileşen içermeyen) fiziksel, enzimatik veya mikrobiyolojik işlemler dışında herhangi bir işleme tabi tutulmamış, bitki, algler, mantar, hayvan, mikroorganizma veya mineral kaynaklı olan ve doğal yapısında önemli bir değişikliğe sebep olacak herhangi bir işlem uygulanmamış gıdaları tanımlamak için kullanılabilir.
Buğday Derneği olarak “Doğal” teriminin gıda etiketlerinde pazarlama malzemesi olarak kullanılmasının yasaklanmasına ilişkin 2018 yılında gerçekleştirdiğimiz kampanyada 53 bin imza toplamış ve taleplerimizi bu imzalar eşliğinde Tarım ve Orman Bakanlığı’na iletmiştik.
Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği Kılavuzu’nun 21/06/2025 tarihinde revize edilmiş versiyonunda etiketlerin tüketicileri yanıltmayacak şekilde hazırlanmasına dair birtakım düzenlemeler yapıldı. Fakat ne yazık ki “Doğal” teriminin kullanımına izin verilen gıdalarda bir değişiklik olmadı.
Kılavuz, pastörize süt, UHT süt, siyah çay, bitki çayları, yumurta, bal, kahve, taze ve kurutulmuş, dondurulmuş meyve-sebze, yoğurt, natürel sızma zeytinyağı vb. gibi ürünlerde “doğal” ifadesinin kullanımına izin veriyor.
Gıdalar doğallığını ne zaman yitirir?
Bu maddeye göre “doğal” etiketi ile satılmasına izin verilen UHT süt, işlenme sürecinde içindeki mikroorganizmaları öldürüp dayanıklılığını artırmak için uygulanan yüksek ısı (135-150º) nedeniyle neredeyse tüm enzimlerini kaybediyor ve protein yapısı bozuluyor.
GDO içerikli ve/veya muhtemel kanserojen olduğu Dünya Sağlık Örgütü’nce rapor edilmiş glifosat içerikli ot ilacı kullanılarak üretilmiş yem ile beslenen hayvanlardan elde edilen sütün ve yoğurdun etiketinde “doğal” ibaresinin kullanımına Kılavuz’da izin veriliyor. Bu durum hem ilgili maddeyle çelişkili hem de yukarıda sözü geçen sakıncalı tarımsal girdilerin kullanılmadığı organik ürünler için haksız rekabet ortamı oluşturuyor.
Benzer durum, taze sebze ve meyveler için de geçerli. Her yıl birçok zirai ilaç etken maddesi, insan sağlığı açısından tehlikeli bulunduğu için yasaklanıyor veya ilgili kodekste kalıntı limitleri düşürülüyor. Oysa ilgili Kılavuz tüm sebze ve meyveyi “doğal” kabul ediyor. Bu durumda bu ürünlere “doğal” demek mümkün mü?
Yönetmelikte etiketlerin üzerinde kullanılan görsellerle ilgili yapılan bazı düzenlemeler ise umut verici:
Gıdanın etiketlenmesi, gıdanın nitelikleri açısından yanıltıcı olmamalıdır. Buna göre gıdanın etiketinde yer alan marka, gıdanın adı, ifade, terim ve görseller, gıdanın özellikle doğası, kimliği, özellikleri, bileşimi, miktarı, dayanıklılığı, menşe ülkesi ve üretim metodu açısından başka bir ürün grubunu çağrıştırmamalıdır.
• Margarin etiketlerinde tereyağını çağrıştıracak şekilde süt, yayık, kova, güğüm vb. görseller kullanılamaz.
• Zeytinyağı hariç bitkisel yağlarda, zeytinyağını çağrıştıracak zeytin veya zeytin ağacı görseline ve zeytinyağı tadında/lezzetinde vb. ifadelere yer verilemez.
Sözün özü, bir ürünün üzerinde “doğal” yazması, o ürünün yasal yönetmeliklerce tanımlanan kriterlere uygun olduğunu ifade eder fakat üretim, işlenme, paketlenme sürecinde uygulanan işlemlerle doğal niteliklerini ve besleyicilik özelliğini, yani tüketici olarak bizi cezbeden “doğal” ifadesinin anlamını içermeyebilir.
Ön yüz reklamdır, arka yüz bilgi. Ambalajın ön yüzünde kullanılan kelimeler çoğu zaman pazarlama dilinin bir parçasıdır. Bir Etiket Hafiyesi satın aldığı gıdanın gerçekte ne olduğunu anlamak için, o en küçük punto ile yazılan bölümü “içindekiler” listesini inceler.
Sağlıklı gıdaya ulaşmak hepimizin hakkı. Tüketici olarak haklarımız kadar haklarımıza sahip çıkmak gibi bir sorumluluğumuz var; bize sunulanı sorgulayalım, sağlıklı gıda talebinde ısrar edelim, gıda sistemini daha iyiye doğru birlikte dönüştürelim.