Etiket Hafiyesi: Tatlandırıcılar

Hazırlayan: Gülnakış Demiren (Gönüllü İletişim Ekibi), İllüstrasyon: Neval Ergün (Gönüllü İletişim Ekibi)

Tatlandırıcılar, gıdalara şekere benzer bir tatlılık vermek için kullanılan maddelerdir. Aspartam, sukraloz, asesülfam-K, sakarin ve stevia gibi yoğun tatlandırıcılar ile eritritol ve ksilitol gibi şeker alkolleri bu gruba girer. Bu maddeler, EFSA tarafından belirlenen “Günlük Kabul Edilebilir Alım” sınırları içinde tüketildiğinde akut toksik etki göstermez. Ancak bu bilgi çoğu zaman yanlış yorumlanır; bir maddenin “güvenli limitlerde” olması, onun sağlık açısından gerekli ya da faydalı olduğu anlamına gelmez.

Gıda etiketlerinde “şekersiz”, “ilave şeker yok” ya da “light” ifadeleriyle karşılaştığımızda çoğu zaman rahatlarız. Şeker yoksa sorun da yok diye düşünürüz. Oysa etiket okuma alışkanlığı biraz derinleştiğinde, şekerin yerini alan tatlandırıcıların da en az şeker kadar dikkatle değerlendirilmesi gerektiği ortaya çıkar.

Ülkemizdeki mevzuata göre bir ürünün üzerinde “Şekersiz” yazması, o ürünün tatlı olmadığı anlamına gelmez; sadece şekerin yerini tatlandırıcıların aldığını gösterir. Hatta eğer ürün %10’dan fazla şeker alkolü içeriyorsa, etikette “Aşırı tüketimi laksatif etki yaratabilir” uyarısını görmek, o gıdanın doğallıktan ne kadar uzaklaştığının yasal bir kanıtıdır.

Tatlandırıcılar beynimizi sürekli “aşırı tatlı” bir uyarıcıya alıştırarak tatlı eşiğimizin yükselmesine neden olur. Bu durum, gerçek gıdaların (örneğin mevsiminde bir şeftalinin) doğal şekerini “tatsız” algılamamıza ve tatlı bağımlılığının sürmesine yol açar. Ayrıca, yapay tatlandırıcıların bağırsak mikrobiyotasını (içimizdeki o hassas ekosistemi) olumsuz etkileyebileceğine dair ciddi bulgular mevcuttur. Unutmayalım; bağırsak sağlığımız bozulduğunda bağışıklık sistemimizden ruh halimize kadar tüm sistemimiz etkilenir.

Peki ne yapmalıyız?

• Kodları Deşifre Edin: İçerikte E951 (Aspartam), E950 (Asesülfam K), E954 (Sakarin) veya E955 (Sukraloz) gibi kodlar görüyorsanız, bu ürünün laboratuvarda üretilen yapay maddelerle tatlandırıldığını bilin. (Not: Aspartam, 2023’te Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından “muhtemelen kanserojen” olarak sınıflandırılmıştır.)
• “Doğal” İddiasını Sorgulayın: Eğer ürün Stevia içerdiğini iddia ediyorsa, bunun bitkinin kendi yaprağı mı yoksa kimyasal işlemlerden geçmiş “Steviol Glikozitler” (E960) mi olduğuna bakın. Çoğunlukla bu ürünlere hacim artırıcı olarak modifiye nişasta eklenmektedir.
• Uyarı İbarelerini Dikkate Alın: Özellikle “Fenilalanin kaynağı içerir” (aspartam için) veya “Aşırı tüketimi laksatif etki yaratabilir” (şeker alkolleri için) uyarılarını gördüğünüzde vücudunuzun biyokimyasını korumak adına durup bir kez daha düşünün.

En güvenli tat, gıdanın kendi tadıdır. Canınız tatlı çektiğinde; ısıl işlem görmemiş kuru meyveler, kaynağını bildiğiniz güvenilir yerel bal veya pekmez sentetik formüllerden her zaman daha iyi bir tercihtir.

Kaynakça:

• WHO (2023), Use of non-sugar sweeteners: WHO guideline.
• IARC/WHO (2023), Aspartame hazard and risk assessment results.
• TC Tarım ve Orman Bakanlığı, Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği.
• Strawbridge, H. (2012). Artificial sweeteners: sugar-free, but at what cost. Harvard Health Blog, 29.
• Suez, J. vd. (2014). Artificial sweeteners induce glucose intolerance by altering the gut microbiota. Nature, 514(7521), 181-186.