Ağaçların dehası
Ormanlar, çikolata isteğinden hayal kurma yeteneğimize kadar insanlığı nasıl şekillendirdi? Bir ağacın dalına uzanan ellerimizden, rüya görebilen beynimize kadar… İnsanlık tarihini kökten değiştiren gizli kahramanlar ağaçlar olabilir mi?
Haber: Harriet Rix – The Guardian
Çeviri: Özge Çağlar Aksoy
Kapak fotoğrafı: Nguyen Van Truong/FFI/NPL
Bir zamanlar ağaçta yaşayan bir kız varmış. Derin kahverengi gözlü ve kahverengi saçlıymış. Meyve yermiş – turuncu mangosten ve siyah ardıç meyveleri – fındık yer, tatlı otları emer, sulu yaprakları çiğner, yumruları ve kökleri kazıp çıkarırmış; hangilerinin iyi, hangilerinin sert veya zehirli olduğunu bilirmiş.
Bazen çimenlerin arasından geçen patikaları takip eder, ama çoğu zaman ağaçların geniş tepelerine tırmanır, dallara uzanır, ellerinde kabukların dokusunu hisseder, ağaçların gövdelerinde dengede durur ve dallar arasında sıçrarmış. Geceleri birkaç dalın çatalına kıvrılarak gökyüzünde elmas gibi parlayan yıldızları izleyerek uyurmuş.
Bir gün, ağaçların tepesindeyken kaymış. 12 metreyi aşkın bir yükseklikten, önce ayaklarının sonra da uzattığı kollarının üzerine düşerek, saatte 55 km’den fazla bir hızla yere çakılmış. Aldığı darbe çok şiddetliymiş ve bacakları, leğen kemikleri, kolları ve kaburgaları parçalanmış. Tıbbi müdahale yokmuş ve yaraları nedeniyle birkaç saat içinde hayatını kaybetmiş. Üç milyon yıl sonra, günümüz Etiyopya’sında, fosilleşmiş kemikleri bir arkeolojik kampa götürüldü ve orada Beatles’ın “Lucy in the Sky with Diamonds” (Lucy Elmaslarla Birlikte Gökte) şarkısı çalıyordu.

2016 yılına gelindiğinde, Lucy One (kendisine bu ad takılmıştı) bir ikon haline gelmişti ve Addis Ababa’da bulunduğu müzeden çıkarılmış, Amerikan müzelerini geziyordu. Bilim insanları, kemiklerini MRI cihazıyla tarayarak bir travma patoloğunun yardımıyla kırıkları onardı.

Lucy’nin büyük kemiklerinde ezilmeye bağlı çoklu kırıklar olduğunu, küçük kemiklerinin ise “yeşil dal” şeklinde kırıldığını, yani patologların ağaçtan düşen çocuklarla ilgili raporlarında sıklıkla görülen yarı kırık, yarı ayrık bir kırık olduğunu buldular. Lucy’nin nasıl düşmüş olabileceğine dair bir resim oluşturdular ve böylece ünlü bir fosil hayat buldu.
Bazı bilim insanları 3,2 milyon yıllık bir fosilde kırıklar olmasının kaçınılmaz olacağını öne sürerek bunu sıradan bir hikâye olarak görmezden geldiler. Bu nedenle nasıl öldüğünden emin olamayız. Ancak hayatını ağaçlarda geçirdiğinden oldukça emin olabiliriz. Lucy, modern bir insan gibi dik ve düz bacaklı yürüyen ilk hominin olduğu için ünlüydü.
Bulunduğu yer olan Etiyopya’nın Afar bölgesinden esinlenerek Australopithecus afarensis olarak adlandırılan türü, uzun bir mesafe boyunca dik yürümeye uyumlanmıştı. Diz kapakları tıpkı bizim gibi duruyordu, leğen kemiği de modern bir kadınınkine benziyordu. Ancak aynı zamanda tırmanmak ve sallanmak için güçlü omuzları ve güçlü kolları vardı ve ağaçlarda uyuduğu ve ağaçlarda hareket etmek için onları kullandığını söylemek mümkündü.
Bu koruyucu ağaç yuvalarında korunan primatlar, hayvanlar âleminde nadir görülen bir şeyi yapabiliyor: uzun, derin bir uyku.
İnsanlık tarihi, insan beyni, insan eli ve insan bacağı, hepsi orman örtüsünde başlar. Dik durarak dallarda sıçrama yeteneğimiz, yuva yapma ve sedir ağacı kokusuna olan arzumuz gibi hepsi primatlarda görülen davranışlar ağaçlara uyumlanmadır. Her iki gözümüzün de ileriye baktığı iki gözle görüş, mesafeleri ölçmemizi ve ormanda bir yol haritası çizmemizi sağlar.
Dik durduğunuzda, başınızın çok yukarısındaki bir dala erişebilir ve pürüzsüz kabuğa mükemmel uyum sağlayan güçlü ve esnek ellerinizle onu kavrayabilirsiniz. Sert tırnaklarla desteklenen parmaklar, yağ ve sıvı dolu pedlere sahiptir ve bu sayede hafif sönmüş bir lastik gibi dalın şekline göre şekil değiştirerek yüzey alanını en üst düzeye çıkarabilirler. Yakınsak evrim yoluyla, çok uzaktan akraba olan koalalarla paylaştığımız parmak izleri, bir dalı kaplayabilecek bir su tabakasını uzaklaştırır ve daha pürüzlü bir kabukla iç içe geçer.
İnsan öncesi atalarımızın ağaçların tepelerinde yuva yapmayı öğrendiği muhtemeldir; dalları örerek, en yakın akrabalarımız olan şempanzelerin hâlâ inşa ettiği karmaşık, yapraklı yapıları oluşturmuşlardır.

Bu koruyucu ağaç yuvalarında özenle bakılan primatlar, hayvanlar âleminde nadir görülen bir şeyi yapabiliyorlardı: uzun, derin bir uyku. Megalitler gibi yüzen ispermeçet balinaları, bir seferde yarım saate kadar uyurlar. Kuşlar bir gözleri açık uyurlar ve beyinlerinin diğer yarısını yırtıcıları izlemek için kullanırlar. Dallarda uyuyan maymunlar düşmemek için yaklaşık beş dakikada bir uyanırlar. Ancak bir yuvada, hem hızlı göz hareketi olmayan (NREM) hem de hızlı göz hareketi (REM) uykusu uzun süreler boyunca mümkündür. Bunun sonucu ise, genel olarak, beyin gelişimi ve rüyalardır. İnsanlar gecenin yaklaşık %20’sini REM uykusunda geçirirler ve rüya görmemiz bu süre zarfında gerçekleşir.
Rüyalar, uyanık dünyayı desteklemek için başka bir dünyanın paha biçilmez bir yoludur. Freud, rüyaları bilinçaltına açılan bir pencere olarak yorumlamıştı; ancak son araştırmalar rüyaların bundan daha somut bir şey olduğunu, kinestetik hafızanızı, yani dala doğru şekilde uzanmanızı ve doğru mesafeye sallanmanızı sağlayan hafızanızı güçlendirmenin bir yolu olduğunu öne sürüyor. Güncel düşünce, vücudunuzun REM uykusunda yaptığı küçük seğirmelerin, beyniniz tarafından vücutta ve beyinde tam olarak nerede gerçekleştiğini haritalamasını sağladığını öne sürüyor.
Başka bir deyişle, REM uykusunda bedenlerimizi yeniden bütünleştiririz; bu, üç boyutlu bir ağaç dünyasında yiyecek arayan veya bir avcıdan kaçmak için dallarda zıplayan bir maymun için ve bir maymunun öz farkındalık fikrini geliştirmesi için elzemdir. Uyurken, anılar ve haritalar geliştiririz; gerçek olanla örtüşebilen ve kimi zaman onu genişletebilen gölge bir dünya. Ağaçlar sadece bedenlerimizi şekillendirmekle kalmadı; içlerinde uyuduğumuz her gece beyinlerimizi de büyütüp şekillendirdiler.
Ağaçların insan vücudunun şekli üzerindeki etkisini görmek kolaydır. Ancak ağaçlar her şeyden önce kimyasal manipülatörlerdir; güneşi, zamanı ve karbonu kullanarak inanılmaz derecede karmaşık bileşikler üretirler ve bu bileşikler evrim yoluyla insanları evcilleştirmek için hassas bir şekilde ayarlanır.
Kakao ağacı bunu, çikolatanın aktif bileşeni ve kendine özgü tadı olan teobrominle yapar. Teobromin, kokain, kafein ve nikotin gibi sinir sistemi üzerinde hafif ama keyifli bir etkiye sahiptir ve bu da onu primatlar için karşı konulmaz kılar. Psikoaktif bir etki yaratarak, taç yaprakları arasında kilometrelerce salınmalarına olanak tanır.

Bu, yalnızca ormanın çeşitli yerlerine dağılmış, genellikle aynı türden başka bir ağaçtan uzakta, belirli nişlerde büyüyebilen bir ağaç için olmazsa olmaz bir numaradır. Ağaçlar, teobrominin toksiditesini kullanarak daha uzak mesafelere seyahat edebilen daha büyük maymunları acımasızca seçer: tıpkı çikolatanın köpekleri öldürebilmesi gibi, büyük bir doz küçük bir maymunu da öldürebilir. Ağaçlar, daha büyük maymunların ağırlığını taşıyabilecek ağaç kısımlarındaki dalları kırmadan gelişebilen büyük ve ağır kabuklar yetiştirir. Bu büyük maymunlar kabukları yiyebilir ve kakao yağının çok yüksek yağ içeriğini uzun mesafeler kat etmek için gereken fiziksel enerjiye, teobrominin etkisini de tohumları yaymak için gereken zihinsel enerjiye dönüştürebilir.
Burada ağaç, seyahat etmek için kullanacağı hayvanları manipüle etmek için olağanüstü kimyasal sentez güçlerini kullanır. Kimyasal, fiziksel ve varoluşsal olarak hayvanlar ağaçlar tarafından şekillendirilmiştir ve ağaçlar tarafından insanlardan daha fazla şekillendirilen çok az hayvan vardır. Tüm toplumlar kendilerini ağaçların etrafında düzenlemiştir.
Kakao ağacı ile maymunlar arasındaki çarpıcı ilişki, genetik yollarımız 5 milyon yıl önce onlardan ayrılmış olsa da, insanlara sorunsuz bir şekilde aktarılmış gibi görünüyor. Kakaonun insanları evcilleştirmesinin bir sonucu olarak, kakao ağaçları şu anda Güneydoğu Meksika’dan Filipinler’e, Fildişi Sahili’ne, Angola’ya ve Hindistan’a kadar hayatta kalabilecekleri her yerde yetişiyor ve biz de onları ekiyor, onlara bakıyor ve sürekli olarak rekabetlerini ve patojenlerini yok ediyoruz.
Ağaçların insan davranışlarını şekillendirdiğine, bizi evcilleştirdiğine veya ehlileştirdiğine dair daha kaç örnek var? Yeni bir kitabın yatıştırıcı kokusu, kâğıttaki ligninin vanilin adı verilen bir alt biriminin kokusuna verilen bir tepkidir. Vanilin, aynı zamanda meşe fıçılarında yıllandırılan bazı viskilerde açığa çıkar ve ağaçlarda yetişen vanilya orkidesi tarafından yoğunlaştırılır. Çoğu orkidenin tohumları rüzgârla dağılırken, hem arılar hem de hayvanlar vanilyayı yayar; bu da vanilyanın son derece geniş bir alana yayılmasının nedenlerinden biridir. Keklerin ve kitapların kokusu, odunsu yuvalarımızın çekiciliğine kadar uzanabilir.

Ağaçlardan indiğimizden beri onlarsız nasıl idare edeceğimizi, onları hayatımıza nasıl yerleştireceğimizi öğreniyoruz. Bazen ağaçlardan ayrılmış gibi hissedebiliriz; bir zamanlar bizi şekillendirmiş olsalar da, bedenlerimizde ve hayatımızda onlarsız da yapabiliriz. Ama hayatlarımız iç içe geçmiş durumda. Bağlantılar beklenmedik yerlerde var olmaya devam ediyor: Ne yaptıklarını göremediğimiz için ağaçların edilgen olduklarını düşünmek çok kolay. Ağaçlar mağdur çünkü bir testere alıp keserek onları bir yamaçtan tamamen kaldırabiliyoruz. Ağaçlara duyduğumuz estetik beğeni bizi onları korumaya yöneltiyor olabilir mi? Ağaçlar gerçekten de bir şekilde bu estetik duyguyu geliştirmiş midir?
Ağaçların toprak, rüzgâr, ateş ve su üzerinde, ancak kısmen açıklayabildiğimiz şekillerde derin bir etkisi vardır. Bilimsel olarak ağaçlar sürprizlerle doludur. Onlara fizik kanunları uygulamaya çalışmak felakete davetiye çıkarmaktır; kendilerine özgü tuhaflıkları ve davranış kuralları olan pek çok tür vardır. Onları kimyasal olarak tanımlamak da aynı derecede risklidir; uyurken icat ettikleri yeni bileşiklere asla yetişemeyiz. Onları genetik olarak sınıflandırma işi de netlikten uzaktır. Bir mağara çatısında ara sıra görülen bir kök, sıra dışı bir meyvenin tadı veya çölde serap benzeri bir palmiye ağacı kümesi, bize yaşayan bilinmeyene bir bakış sunar; içinde büyüdüğümüz dünyayı şekillendiren, etrafımızda huzurlu ancak hâlâ büyük ölçüde anlaşılmaz olan bir yaşam formu. Ve yine de, bir dalı tutmak için uzandığımızda, avucumuza sığar.
- Harriet Rix’in Vintage tarafından yayımlanan Ağaçların Dehası adlı kitabından düzenlenmiş bir alıntıdır