Tarım ve Fotovoltaik Enerjinin Kesişimi: Agrivoltaik
Yazı: Ahmet Taha Akkoca – İletişim Gönüllüsü (Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü Öğrencisi) | Fotoğraf: Solarbaba
Son zamanlarda gündemimiz COP31. BM İklim Değişikliği Konferansı’nın Türkiye’nin ev sahipliğinde gerçekleşiyor olması bir yana Nepal’de yaşanan sel felaketi iklim krizinin ne büyük afetlere neden olabileceğini bir kez daha hatırlattı. Nepal’de binlerce can kaybına neden olan sel felaketiyle ilgili Reuters tarafından aktarılan uydu görüntüsünü değerlendiren biliminsanları, afetin başlangıcında bir buzulun alt bölümünden kopan büyük bir kütlenin yüzlerce metre aşağıdaki vadi tabanına çarpmasının etkili olmuş olabileceğini söylüyor.
Avrupa’dan Kanada’ya yaz boyu süren orman yangınlarının doğrudan nedeni olmasa da sayısını ve şiddetini artıran da iklim krizinin etkisiyle artan sıcaklık ve rüzgârlar. Bütün bunlar yaşanırken Türkiye COP31 Başkanlığı kapsamında, küresel elektrifikasyon oranını 2035’e kadar mevcut yüzde 21 seviyesinden yüzde 35’e çıkarmayı hedeflediğini açıkladı. Bu hedefe ulaşmak için planlanan yatırımlardan biri güneş enerjisi santralleri. Enerji üretiminden önce tasarrufuna yönelmek ya da yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı uzun bir tartışma konusu.
Ülkeler hem enerji ihtiyaçlarını gidermek hem de CO2 emisyonlarını dengelemek için sürdürülebilir, çevre dostu enerji kaynaklarına yöneliyor. Ancak artan nüfusla birlikte gıda talebi de büyümeye devam ediyor. Bu durumda giderek artan bir arazi rekabeti ortaya çıkıyor.
Arazilerin güneş panellerine mi ayrılacağı yoksa üretime mi devam edileceği sorusu akılları kurcalayabiliyor. İşte burada şu soruyu sorabiliriz: Neden ikisi birlikte olmasın? Agrivoltaik sistemler, aynı arazide hem tarım yapmayı hem de enerji üretmeyi mümkün kılıyor. Yapılan bazı çalışmalarda bu yenilikçi yaklaşımın arazi verimliliğini %70’e varan oranlarda artırma potansiyeli bulunduğu belirtiliyor (Roxani vd., 2023; Thakur vd., 2025). Avrupa’da tarım arazilerinin yalnızca %1’inde agrivoltaik uygulanarak 900 GW’den fazla güneş gücü sağlayabildiği görülüyor (Klokov vd., 2023). Böylece enerji ve gıda üzerinden ikili gelir elde edilmiş oluyor. Bu durum, birim alandan sağlanan gelirin neredeyse ikiye katlanması potansiyelini ortaya çıkarıyor.
Sistemlerin yerel iklime ve araziye özel olarak -panel yüksekliği ve aralarındaki boşluklar gibi detaylarla- tasarlanması önemli. Belçika’da şeker pancarı ve buğday ile yapılan denemeler, dikey ve izleme sistemli agrivoltaik kurulumlarının toprak eşdeğerlik oranının pozitif olduğunu gösteriyor (Reher vd., 2024).
Gölge toleranslı bitkiler agrivoltaik sistemlerden olumlu yönde etkileniyor (Njema vd., 2025). Panellerin altında oluşan mikroklima sayesinde ısı stresini azaltıp önemli ölçüde su tasarrufu sağlanabiliyor. Akdeniz iklimindeki üzüm bağlarında bu uygulamanın üzüm verimini artırabildiği bildiriliyor fakat mısır ve buğday gibi güneşi seven bitkilerde bazı riskler bulunduğu düşünülüyor. Bu tür bitkilerde gölgeleme yüzünden verim düşüşleri yaşanabileceğinin altı çiziliyor.
Panellerin oluşturacağı gölgeleme sayesinde buharlaşmayla kaybedilen su azaltılabilir; bitkiler don olaylarından ve aşırı sıcaklardan korunabilir. Ayrıca bu sistemler, sera gazı emisyonlarının azalmasına katkıda bulunarak daha sürdürülebilir bir yapı sunabilir.
Elbette bu teknolojinin yaygınlaşmasının önünde aşılması gereken bazı engellerin bulunabileceği de unutulmamalı. Özellikle başlangıç maliyetlerinin yüksek olması ya da rüzgâr yükleri gibi teknik detayların henüz tam anlamıyla çözüme kavuşmamış olması dikkate alınması gereken noktalar.
Türkiye’nin açıkladığı elektrifikasyon hedefiyle birlikte GES yatırımlarına ilginin artığını görüyoruz. Bu noktada standartları belirleyecek olan yasal düzenlemeler büyük önem arz ediyor. Fransa, İngiltere ve Almanya tarımsal verimliliği, biyoçeşitliliği ve meralara kurulacak GES’ler için otlatılan sürülerin yönetimini dikkate alan düzenlemeler getirmiş durumda. Türkiye’de tarımsal arazilerde güneş enerjisi santrali (GES) kurma standartlarını belirleyen belli bir kanun henüz yok. Geçerli olan en temel belirleyici düzenleme, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2023-6 sayılı Genelgesi ve 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu. Tarım arazilerinde Güneş Enerjisi Santrali (GES) kurulumu temel olarak arazinin kuru marjinal tarım arazisi niteliğinde olmasına bağlı. Verimli arazilerde ise sulama pompaları vb. ihtiyaçlara yönelik ve çok kısıtlı alanlarda (%1,5 taban alanı) kuruluma izin veriliyor.
Gıda ve enerji gibi insanlığın en temel iki ihtiyacını karşılamak için seçtiğimiz yol gezegenin geleceğini belirleyecek. Buğday Derneği olarak sektörler arası rekabette insan ve doğal varlıkların yaşam haklarının ve doğal döngülerin sağlıklı bir şekilde işlerliğinin önceliğe alınması gerektiğini savunuyoruz. Ve bu yolda, tüm varlıklar için ekolojik, sağlıklı, adil ve sürdürülebilir olan üretim ve tüketim sistemlerinin kurulması için çalışmaya, bu alanlarda çalışanları desteklemeye devam ediyoruz.
KAYNAKÇA
Klokov, A., Loktionov, E., Loktionov, Y. V., Panchenko, V., & Shraborova, E. S. (2023). A Mini-Review of Current Activities and Future Trends in Agrivoltaics. Energies.
Njema, G. G., Rono, N., Mosonik, B. C., & Kibet, J. (2025). A review on advances towards achieving net-zero carbon footprint through sustainable agrivoltaic technology. Bulletin of the National Research Centre, 49.
Reher, T., Lavaert, C., Willockx, B., Huyghe, Y., Bisschop, J., Martens, J. A., Diels, J., & Cappelle, J. (2024). Potential of sugar beet (Beta vulgaris) and wheat (Triticum aestivum) production in vertical bifacial, tracked, or elevated agrivoltaic systems in Belgium. Applied Energy.
Roxani, A., Zisos, A., Sakki, G., & Efstratiadis, A. (2023). Multidimensional Role of Agrovoltaics in Era of EU Green Deal: Current Status and Analysis of Water–Energy–Food–Land Dependencies. Land.
Thakur, V., Sharma, S., Kumar, A., H., A. P., Kumar, A., Kumar, R., Sharma, N., Thakur, S., & Sharma, S. (2025). Exploring the impact of Agrovoltaics on horticultural crop yields and environmental stress mitigation: A comprehensive review. Ecological Frontiers.