Yoğurdun ilk mayası
Çocukluğumda annem ya çömlekte (depozitolu olarak satışa sunulan) yoğurt alırdı ya da kendisi evde yapardı. Bir tencerenin içinde kaynatıp ılıttığı süte bir önceki yoğurttan ayırdığı mayayı yavaş yavaş karıştırır, ufak bit battaniye parçasıyla bir güzel sarmalayıp mutfaktaki kaloriferli köşeye yerleştirirdi. Yoğurt olana kadar o tencereye dokunmak, neredeyse yanında bağırmak bile yasaktı. Bir dönem özel ısı yalıtımlı bir yoğurt tenceresi aldığımızı bile hatırlıyorum. Şimdi nerede o yoğurtlar, nerede yoğurt yapan anneler?
Yazan:Güneşin AYDEMİR
ÇOCUKLUĞUMDA annem ya çömlekte (depozitolu olarak satışa sunulan) yoğurt alırdı ya da kendisi evde yapardı. Bir tencerenin içinde kaynatıp ılıttığı süte bir önceki yoğurttan ayırdığı mayayı yavaş yavaş karıştırır, ufak bit battaniye parçasıyla bir güzel sarmalayıp mutfaktaki kaloriferli köşeye yerleştirirdi. Yoğurt olana kadar o tencereye dokunmak, neredeyse yanında bağırmak bile yasaktı. Bir dönem özel ısı yalıtımlı bir yoğurt tenceresi aldığımızı bile hatırlıyorum. Şimdi nerede o yoğurtlar, nerede yoğurt yapan anneler?
Adı, Türklerle, göçebe toplumlarla anılan yoğurdun tarihini internetten bir araştırayım istedim ama karşıma yüzlerce sıra yoğurt markası ve reklamı çıktı. Bir süre sonra internet bağlantısı kopunca, benim araştırmam da yarım kaldı.
Sütün bakterilerle bozulması sonucu oluşan yoğurt son derece kıymetli bir besin maddesi. Anadolu’da her sofrada olmazsa olmaz bir katık. Cacığı, çorbası, süzmesi yapılıyor, lezzetlendiriliyor.
Hızır’ın mayaladığı yoğurt
Elimdeki bazı kaynaklar Anadolu’daki bir gelenekten bahsediyor. Hıdrelez akşamı Hızır’ın eve uğrayıp uğramadığını anlamak için bir miktar süt dışarıya mayalanmadan bırakılıyor, eğer sabaha mayalanmış bulunursa Hızır’ın o eve uğradığına inanılıyor. Dışarıda bırakılan mayasız süt gerçekten de bazen mayalanıveriyor. Peki acaba Hızır bu sütü nasıl mayalıyor? Nisan ayının başlarıydı. Buğday’ın ofisinde deliler gibi çalışıyorduk. BAHÇE Projesi Hami Sorumlusu arkadaşımız Berna, elinde küçük bir kağıt parçası ile yanıma geldi. Kütayha Tavşanlı’dan Lütfü Diler aramış ve bölgelerinde Yörüklerin yaşadığını, her Hıdrellez’de yoğurdun mayasını yenilediklerini anlatmış. Haberi duyar duymaz Berna’nın elindeki küçük kağıdı kaptığım gibi telefona sarıldım. Lütfü bey ile konuştum. Yörükler yıl boyu kullandıkları yoğurt mayasını verim azaldığı için yılda bir kere yenilerlermiş. Yani yoğurt mayasının ilkini üretirlermiş. Bunu da her yıl sadece Hıdırellez zamanı yaparlarmış. Lütfü Diler bizi oraya davet etti. Konuyu Atlas Dergisi’ ndeki arkadaşlarıma ilettim. Böylece Hıdrellez programımız da belli oldu.
6 Mayıs günü yola çıktık. Tunçbilek’i geçince bir benzin istasyonunda Lütfü Diler ile buluştuk ve yoğurt mayalayacak olan Yörük ailenin yanına doğru yola çıktık. Yol boyu yoğurttan, Yörük yaşamından söz ettik. Yol kısaldı ve sonunda da bitti. Arabalarımız Maranlar mahallesinde Benli ailesinin evinin önünde durdu. Sohbet, muhabbet, laf lafı açtı, sıcak odanın içinde Himmet Benli ve ailesinin öykülerini, yaşamlarını, anılarını paylaştık. Hiç tanımadıkları, ne olduğunu bilmedikleri, İstanbul’dan gelen bizi sevgi ile karşılayan, olduğumuz gibi kabul eden, kucaklayan bu insanları çok sevdik. Anadolu’nun sahip olduğu değeri bir kere daha anladık.
Çiyin mayaladığı yoğurt
Himmet Benli yoğurdun hikayesini başladı anlatmaya: “Şimdi kızımız, yoğurt yapmak için maya gerekir. Ama mayanın özüne ‘yoğurdun damızlığı’ denir. Yoğurdun damızlığını bilmeyen adama ‘Yörük’ demem. Yoğurdun damızlığı yoğurttan olmaz, bizim buralardan yoğurdun damızlığı Hıdrellez sabahı namaz vakti otların üzerinden topladığımız sabah çiyinden olur.” Anadolu’da yoğurt mayasının çeşitli şekillerde üretildiğini biliyorduk. Nohut ya da kuzu midesindeki bir enzimden faydalanıldığı literatürde yer alıyordu. Ancak sabah çiyinden bahseden olmamıştı.
Ertesi sabah, namaz vakti uyandık. Heyecandan uyuyamamış olmakla birlikte hepimiz ayaktaydık (Dört kişi olduğumuzu da burada belirtmem gerekiyor). Himmet benli ve eşi Arzu Teyze de kalkmışlar. Arzu Teyze elinde emaye bir tabak bir de kaşıkla başladı evin arkasındaki otların üzerinden çiyleri özenle toplamaya. Bir çay bardağı kadar olunca da daha önce kaynatıp ılıttığı sütün içine yavaş yavaş karıştırdı. Süt çiyi yuttu, mayalanacağını, katılaşacağını bilmeden. İstanbul’a döndük. Fotoğrafları banyoya Atlas Dergisi’ne götürdük. Derginin katındaki çay ocağında çalışan Rıfat Bey ile havadan sudan konuşurken konu son yaptığımız işe geldi. Rıfat Bey Erzincan Refahiyeli. “Yörüklerle, yoğurt mayaladık” deyince bir de ne desin?: “Eh mayasını çiçeklerin üzerinden almışsınızdır!” Yoğurt var, yoğurt var. Bir fabrikalarda el değmeden, hijyenik koşullarda, homojen, UHT tekniğiyle üretilip, plastik kaplarda raflara dizilen sağlıklı yoğurt var; bir de doğanın mayasıyla ve Anadolu insanının bilgeliğiyle el değerek üretilen, homojen olmayan bilge yoğurt var.
Lütfü Diler sonrasında yazdığı mektupta diyor ki:” Sizin sabah çiğ ile mayaladığınız yoğurdu gece saat on birde Himmet Ağa getirdi. İlk günkünden daha katı olmuş. Bizler yedik.”
Afiyet olsun!
Yazan: Güneşin AYDEMİR
Buğday Ekolojik Yaşam Dergisi/ Temmuz- Ağustos 2006, Sayı 38
Bu müthiş bir bilgi… İlk fırsatta deneyeceğim. Teşekkürler
Çok uzun yıllar önce bu bilginin bana verildiğini hatırladım sayenizde.
Teşekkürler.