-- GÜNCEL PROJELER:
-- GEÇMİŞ PROJELER:


Victor Ananias
101 Soruda Organik Ürün Rehberi




Van Bitlis yöresinin geofitleri
Kategoriler: Bitkiler, Biyolojik Çeşitlilik, Doğa Koruma
Tarih: 17-Temmuz-2005
Yazdır | Arkadaşına Gönder | Yorum Ekle


TOPRAK altındaki kökleri soğan, yumru ve rizomlardan oluşan ve ‘geofit’ olarak tanımlanan çiçekli bitkiler her renkten türü ile Türkiye’nin en güzel ve narin doğal bitki zenginliklerindendir. Ülkemizde, bazıları sadece Anadolu topraklarında yetişen 10 bin tür civarında çiçekli bitkilerden 600’ünü geofitler oluşturur. İkliminin ve coğrafyasının getirdiği özellikleri ile Van – Bitlis yaylaları çok sayıda geofitin doğal yaşam alanıdır.

Rengarenk desenli halılar gibi yayılan bu çiçekli bitkilerden bazısı yöre halkının otlu peynirinde ve yemeklerinde çeşni olarak, bazısı köy kadınlarının evlerine süs olarak topladığı bir demet buket olur. Ancak bu çiçeklerin ticari değer kazanması ile birlikte, yılın sadece belli dönemlerinde çok az bir süre ile çiçek açan bu narin bitkiler, tüccarlar tarafından kökleri ile birlikte bilinçsizce doğadan sökülmeye başlandı ve bitkilerin geleceği tehlike altına girdi. Artık süs bitkileri olarak ihraç edilen, yabancı ülkelerin park ve bahçelerinde yer alan, market zincirlerinde paketlerin içinde tüketicilere pazarlanan ve hatta kışın severek içtiğimiz sahlepin içinde yumruları bulunan ve nesli tükenmekte olan Anadolu Salepotu’na kadar her çeşit geofit, tüketim toplumunun bir parçası oldu. Geofitlerin denetimsiz ve bilinçsizce sökülmeye başlanmasına karşı Türkiye’de bazı sivil toplum örgütleri, bilim adamları, Tarım Bakanlığı ve uluslararası çevre kurumları 1980’lerden bu yana çalışıyor. Uluslararası CITES (Nesli Tehlikede Olan Doğal Bitki ve Hayvan Türlerinin Uluslararası Ticaretine ait anlaşma) kapsamında geofitlerin sökümü ve ihracatı mevzuata bağlandı ve her sene toplanan bilimsel bir kurul durum tespiti yapıyor.

Yine de koruma çalışmaları yerel denetimin sağlanmasında eksik kalıyor. Bu nedenlerle yerel korumanın sağlanmasında yöre halkının bu konuda bilinçlendirilmesi ve halkın koruma ve denetimi üstlenmesini sağlamanın yanısıra alanda birebir çalışan güvenlik güçlerinin de durumdan haberdar olması gerekmiyor. Bunlardan hareketle, ÇEKÜL Vakfı (Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma ve Tanıtma Vakfı), Van yöresinde 1998 yılından beri yaptığı çevre koruma çalışmalarının kapsamına yörenin geofitlerini de aldı.

Bu çalışmaların ilk ürünü, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) GEF Küçük Destek Programı’nın (SGP) hibe desteği ile Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nden Yrd. Doç. Dr. Mustafa Sarı ve Prof. Dr. Mehmet Koyuncu’nun danışmanlığı ve katkıları ile Şahika ve Asaf Ertan’ın gönüllü katkı ve destekleriyle Yüzüncü Yıl Üniversitesi’nin genç çevre dostları Gönüllü İnci Grubu, Van Doğa Gözcüleri Derneği ve ÇEKÜL Vakfı’nın işbirliği ile hazırlanan ve 2003 yılında basılan kitabın adı “Van – Bitlis Yöresinin Geofitleri (Soğanlı, yumrulu, rizomlu bitkileri): Tehlikeler ve Koruma”dır. Kitapta, korunması gereken geofitleri resimleyen ve tanımlayan bilgiler, ilgili mevzuatlar, herhangi bir söküm tespit edildiğinde talep edilecek izin belgeleri, ulaşılabilecek kurumların iletişim bilgileri gibi denetim ve korumaya yönelik pratik bilgiler yer alıyor. Bu çalışmaya paralel diğer proje ise, ÇEKÜL’ün Van’ın Bahçesaray ilçesinde yine 2003 yılından bu yana yürüttüğü “Van – Bahçesaray Doğal Çiçek Soğanlarını (Geofitler) Koruma ve Çoğaltma Projesi.” İngiltere Hükümeti – Çevre, Gıda ve Tarım Birimi (DEFRA) tarafından desteklenen projenin öncelikli amacı her bir yöre geofitini teker teker yerel ismi ile tanıyan ve bu çiçekleri yerel kültürlerinin bir parçası yapan yöre halkını geofitlerin içinde bulundukları tehlikeler hakkında bilgilendirmek, proje süresince Bahçesaray’da kurulmuş olan Geofit Deneme Bahçesi’nde geofitlerin çoğalma koşullarını izlemek ve Türkiye’de üretimi bulunan Ağlayan Gelin ve Adıyaman Lalesi’ni (Fritillaria persica) üretmeye çalışmak. Bu amaçla 2003 yılında 23 tür geofit, Ağlayan Gelin ve Adıyaman Lalesi (Fritillaria persica) geofitleri 2 bin 520 adet olmak üzere, Geofit Deneme Bahçesi’ne ekildi. Alan çalışmaları Bahçesaray Belediyesi, Bahçesaray Kaymakamlığı ve Gönüllü İnci Grubu işbirliğinde yürütülen proje ile Bahçesaray ilkokul ve lise öğrencilerinin yanısıra yöre halkı ile bilgilendirme çalışmaları yapılması, Ağlayan Gelin ve Adıyaman Lalesi soğanlarının üretimi hakkında ilgili çiftçilere eğitim verilmesi de planlanıyor. Van’ın otlu peynirinde, Bahçesaray’ın lezzetli ot turşularında halkın yüzyıllardır kullanageldiği ve tüketmeden yararlandığı Sirik’lerin (Allium schoenoprasum, Allium Scabriscapum, Allium shatakiense), Guhebizing’lerin (Allium akaka), Bahçesaray’ın Ermeni mezarlıklarında yüzyıllardır dikilmiş ve Müslüman mezarlıklarına yayılmış Ağlayan Gelin’lerin neslinin tükenmemesi için yerel doğa koruma çalışmalarını Türkiye genelinde genişletmek hepimizin doğaya edebileceğimiz en güzel teşekkür olacak.

Haber No: 765