{"id":4667,"date":"2019-10-07T11:00:54","date_gmt":"2019-10-07T08:00:54","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bugday.org\/blog\/?p=4667"},"modified":"2020-05-19T19:35:04","modified_gmt":"2020-05-19T16:35:04","slug":"gida-guvenligi-hepimizin-hakki","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/gida-guvenligi-hepimizin-hakki\/","title":{"rendered":"G\u0131da G\u00fcvenli\u011fi Hepimizin Hakk\u0131!"},"content":{"rendered":"\n

G\u0131da maddelerinin topraktan sofram\u0131za ula\u015f\u0131ncaya kadarki s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve besleyici \u00f6zelliklerini koruma esas\u0131na dayanan \u201cg\u0131da g\u00fcvenli\u011fi\u201d meselesi, \u00fclkemizde bazen skandal boyutlara ula\u015f\u0131yor. Hem \u00e7ok \u00f6nemli hem de kar\u0131\u015f\u0131k olan g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi meselesini G\u0131da M\u00fchendisi Yrd. Do\u00e7. Dr. B\u00fclent \u015e\u0131k ile konu\u015ftuk.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n\n\n\n

Bizlerin ayn\u0131 anlam\u0131 y\u00fckledi\u011fi fakat birbirinden anlam olarak farkl\u0131 kavramlar var: G\u0131da g\u00fcvenli\u011fi, g\u0131da g\u00fcvencesi ve g\u0131da egemenli\u011fi. Bizim bir zannetti\u011fimiz bu \u00fc\u00e7 kavram\u0131n anlamlar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenebilir miyiz?<\/strong>
<\/p>\n\n\n\n

B\u00fclent \u015e\u0131k: <\/strong>Bu \u00fc\u00e7 kavram aras\u0131nda en \u00e7ok birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan, g\u0131da g\u00fcvencesi ile g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi kavramlar\u0131d\u0131r. Akademik yay\u0131nlarda bile kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemem m\u00fcmk\u00fcn. Bunun nedeni \u0130ngilizce \u00e7eviriden kaynaklan\u0131yor olabilir. \u201cFood safety\u201d, \u201cg\u0131da g\u00fcvenli\u011fi\u201d ile kar\u015f\u0131lan\u0131rken; \u201cfood security\u201d i\u00e7in \u201cg\u0131da g\u00fcvencesi\u201d kullan\u0131l\u0131yor ama \u201csecurity\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u201cg\u00fcvenlik\u201d anlam\u0131 da var. Burada daha uygun \u00e7eviri asl\u0131nda \u201cg\u0131da emniyeti\u201d ya da \u201cg\u0131da g\u00fcvencesi\u201ddir.
<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Hem g\u0131da g\u00fcvenli\u011finin hem de g\u0131da g\u00fcvencesinin, g\u0131da egemenli\u011fi dedi\u011fimiz b\u00fcy\u00fck bir politik hareket i\u00e7erisinde kendisine yer bulabildi\u011fini s\u00f6ylememiz m\u00fcmk\u00fcn. G\u0131da g\u00fcvenli\u011fi, yedi\u011fimiz i\u00e7ti\u011fimiz her t\u00fcrl\u00fc maddenin sa\u011fl\u0131\u011fa zararl\u0131 \u00e7e\u015fitli unsurlardan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131, bu unsurlar\u0131 i\u00e7ermemesi ya da uygulanacak bir tak\u0131m i\u015flemlerle o unsurlar\u0131n bize zarar vermesinin engellenmesidir. Bu unsurlar\u0131n en bilinenleri; zararl\u0131 bakteriler, hastal\u0131k yapan \u00e7e\u015fitli mikroorganizmalar, kimyasal olarak g\u0131dalara bula\u015fan kur\u015fun, arsenik, kadmiyum gibi a\u011f\u0131r metaller, insan eliyle uygulanan kimyasal maddeler, teknolojik s\u00fcre\u00e7ler sonucu a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan ve do\u011fay\u0131 kirleten \u00e7e\u015fitli \u00e7evresel kimyasallar\u0131n g\u0131dalara ula\u015fmas\u0131 gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. G\u0131da g\u00fcvencesi, insanlar\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ya\u015fam s\u00fcrd\u00fcrebilmesi i\u00e7in gerekli olan sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve besleyici g\u0131da maddelerine hem fiziksel hem de ekonomik bak\u0131mdan s\u00fcrekli eri\u015febilmesidir.
<\/p>\n\n\n\n

  • \"\"<\/figure><\/li><\/ul>\n\n\n\n

    G\u0131da egemenli\u011fi kavram\u0131 ise hem g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi hem de g\u0131da g\u00fcvencesi ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n nas\u0131l olabilece\u011fine bir yan\u0131tt\u0131r. Daha politik bir \u00e7er\u00e7evenin i\u00e7erisinde nefes alan bir kavramd\u0131r. G\u00fcvence ve g\u00fcvenlik gibi daha teknik, hijyenik ve m\u00fchendislik uygulamalar\u0131na dayanan bir kavram olmaktan \u00f6te, d\u00fcnyada y\u00fcz milyonlarca \u00e7ift\u00e7inin de i\u00e7erisinde yer ald\u0131\u011f\u0131 bir politika hareketi olarak var olmaktad\u0131r. <\/p>\n\n\n\n

    Sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve temiz g\u0131dan\u0131n bir tercih de\u011fil, asl\u0131nda bir hak oldu\u011funu fakat T\u00fcrkiye\u2019de bu hakk\u0131n sa\u011flanamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Peki burada neyi yanl\u0131\u015f yap\u0131yoruz? Neyi, ne \u015fekilde d\u00fczeltmemiz gerekiyor? <\/strong>
    <\/p>\n\n\n\n

    B\u00fclent \u015e\u0131k: <\/strong>G\u0131da g\u00fcvenli\u011fi ve g\u0131da g\u00fcvencesi, g\u0131da egemenli\u011fi i\u00e7erisinde nab\u0131z gibi atar. E\u011fer bu kadar k\u00f6t\u00fc kentlerde ya\u015f\u0131yorsak, \u00fclkemizdeki do\u011fa tahribat\u0131 bu kadar berbatsa, su varl\u0131klar\u0131n\u0131 bu kadar ciddi bir \u015fekilde kimyasallarla kirletiyorsak, istedi\u011finiz kadar y\u00fcksek geliriniz olsun, g\u0131da g\u00fcvenli\u011fi ile ilgili sorunlardan ka\u00e7\u0131nmam\u0131z, tercihlerimizi do\u011fru bir \u015fekilde d\u00fczenlememiz imkans\u0131zd\u0131r. G\u0131da meselesinin \u00e7ok ciddi bir politik mesele oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek durumunday\u0131z. 
    <\/p>\n\n\n\n

    Medyada etkenler \u00fczerinde \u00e7ok duran ve biraz korkuyu besleyen bir sunum tarz\u0131 var. Mesela, g\u0131da i\u00e7erisinde kansere yol a\u00e7an bir kimyasal maddeyi s\u00f6ylerken, devlet bu konuda \u00f6nlem als\u0131n, akademi yeni \u00e7al\u0131\u015fmalar yaps\u0131n, tercihlerinizi d\u00fczeltin gibi ifadelerle h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde konu kapat\u0131lm\u0131\u015f oluyor. \u00dczerinde durulmas\u0131 gereken en kritik konu: \u201ccanl\u0131lara zarar veren etken maddeler g\u0131dada \u2018neden\u2019 var?\u201d 
    <\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    \u015e\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmekte yarar var, biz bu etkenleri g\u0131dadan giderebilir miyiz? Evet giderebiliriz, yani bu kadar \u00e7aresiz de\u011filiz. Toksik, zehirli madde i\u00e7eren ya da k\u00f6t\u00fcc\u00fcl \u00fcretilmi\u015f g\u0131dalarla toplum beslenmek zorunda de\u011fil. Alternatiflerimiz var. Kamu kurumlar\u0131n\u0131n sadece denetim, kontrol ya da \u00f6nlem almas\u0131 de\u011fil; \u00fcretimi destekleme, hangi \u00fcretimin yap\u0131laca\u011f\u0131na karar verme, g\u0131da ithalat ve ihracat\u0131n\u0131 d\u00fczenlemesi gerekiyor. \u00d6nemli olan, her etken maddenin g\u0131dada bulunmas\u0131 durumunun i\u015flemeyen bir politik sistemle ilgili oldu\u011funu bilmektir. Bu aradaki ba\u011flant\u0131lar\u0131 kurmak \u00e7ok kolay olmayabilir ama bunun \u00fczerine en az\u0131ndan insanlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnmesini sa\u011flamak bence kritik ve \u00e7ok \u00f6nemli bir yerde duruyor.
    <\/p>\n\n\n\n

    Peki bu nedene nas\u0131l ula\u015faca\u011f\u0131z?<\/strong>
    <\/p>\n\n\n\n

    B\u00fclent \u015e\u0131k: <\/strong>G\u0131da politikalar\u0131na m\u00fcdahil olman\u0131n yollar\u0131n\u0131 bulmal\u0131y\u0131z. Karar s\u00fcre\u00e7leri i\u00e7erisinde bulunmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcrece i\u015fimiz ger\u00e7ekten zor. Dolay\u0131s\u0131yla, k\u00f6k nedene ula\u015fmak i\u00e7in politika yapmaktan vazge\u00e7memek gerekiyor. Tek ba\u015f\u0131m\u0131za m\u00fccadele etmenin imkan\u0131 yok. Politika yan yana, bir arada yap\u0131lan bir \u015fey. Yatay dayan\u0131\u015fma a\u011flar\u0131n\u0131 olu\u015fturmal\u0131y\u0131z.
    <\/p>\n\n\n\n

    Bu kadar bilinmezin ve sansasyonun i\u00e7erisinde, T\u00fcrkiye\u2019deki kurumlar\u0131n \u015feffaf olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilir miyiz? <\/strong>
    <\/p>\n\n\n\n

    B\u00fclent \u015e\u0131k: <\/strong>\u015eeffafl\u0131\u011f\u0131, kurumlar\u0131n i\u015fleyi\u015fini, ald\u0131\u011f\u0131 kararlar\u0131 ve yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 kamuoyu ile payla\u015fmas\u0131 olarak tan\u0131mlayabiliriz. Asl\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki internet medyas\u0131, \u00f6zellikle g\u0131da ve su konusunda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n duyurulmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan muazzam bir teknik imkan sa\u011fl\u0131yor. \u0130nsanlar\u0131n etkenlere \u00e7ok tak\u0131lmamas\u0131 gerekti\u011fini, bu zararl\u0131 etkenin g\u0131dalarda neden var oldu\u011funu sorgulamas\u0131 gerekiyor. Yak\u0131n ili\u015fki i\u00e7erisinde oldu\u011fumuz AB \u00fclkeleri ve T\u00fcrkiye\u2019deki kamu kurumlar\u0131n\u0131n mevcut durumuna bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, benzer yasal sistemler s\u00f6z konusu. \u015eeffafl\u0131k, bu yasal \u00e7er\u00e7evenin nas\u0131l i\u015f g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kartacak bir g\u00f6sterge. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019deki su varl\u0131klar\u0131na d\u00fczenli olarak analiz yapt\u0131rmas\u0131 gerekiyor. Koli basili, arsenik, al\u00fcminyum ve kur\u015fun gibi paremetrelerinin; Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 b\u00fcnyesinde kurulan bir internet portal\u0131nda d\u00fczenli olarak a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 bir durumu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Tabii burada analizlerin d\u00fczg\u00fcn yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve laboratuvarlar\u0131n uygun bir \u00e7er\u00e7evede i\u015f g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc varsayarsak, en az\u0131ndan bir akademisyen, nelerin yap\u0131l\u0131p nelerin yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 ile ilgili kestirimlerde bulunabilir. Bu bilgiye sahip olman\u0131n insanlar\u0131n politik s\u00fcre\u00e7lere m\u00fcdahil olmas\u0131nda en az\u0131ndan imkan sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.
    <\/p>\n\n\n\n

    \"\"<\/figure>\n\n\n\n

    Nas\u0131l bir hayat\u0131n i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 g\u00f6steren her t\u00fcrl\u00fc bilginin \u00e7ok k\u0131ymetli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc bize \u00e7ok g\u00fcvenli oldu\u011fumuzu s\u00f6yleyen durumlarda bile, pek \u00e7ok belirsizlik ve g\u00f6r\u00fcn\u00fcrl\u00fckten uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lgeler var. \u0130\u00e7erisinde bulundu\u011fumuz sistem de zaten o belirsizlikler \u00fczerinden i\u015f g\u00f6r\u00fcyor. 
    <\/p>\n\n\n\n

    \u00c7evre sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumak, biyo\u00e7e\u015fitlili\u011fi korumak, insanlar\u0131n temiz suya eri\u015fimlerini korumak ya da iyi ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 g\u0131daya eri\u015fimlerini teminat alt\u0131na almak i\u00e7in d\u00fczenlenmi\u015f ve kurumsal bir yap\u0131ya b\u00fcr\u00fcnd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f b\u00fct\u00fcn bu yasal \u00e7er\u00e7evenin asl\u0131nda iyi i\u015f g\u00f6rmedi\u011fini fark etmemiz gerekiyor. Bu fark edi\u015fin yolu da kamusal bilgilerin payla\u015f\u0131lmas\u0131ndan ge\u00e7iyor olabilir. Mesela AB \u00fclkelerinde bu bilgiler ilan edilir. 2016 se\u00e7imlerinde, 85.000 g\u0131da \u00f6rne\u011finde pestisit kal\u0131nt\u0131 analizi yap\u0131ld\u0131 ve internet sitesinde her \u00fclke i\u00e7in detaylar payla\u015f\u0131ld\u0131. Benzer bir \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 Tar\u0131m ve Orman Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n da yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Biz b\u00f6yle bir \u015feyin hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 bir \u00fclkede ya\u015f\u0131yoruz. Biz kamu kurumlar\u0131n\u0131n y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc projeleri  bilmeyiz, halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ad\u0131na yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve bunlar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 bilmeyiz. Devlet i\u015fini iyi yaps\u0131n isteriz ama o i\u015fi iyi yapma halinin nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131na ili\u015fkin \u00e7ok da kafa yoran bir toplum de\u011filiz. Bunun da kritik sebeplerinden bir tanesi bilgi edinimini sa\u011flayacak yollar\u0131n a\u00e7\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131. Bu a\u00e7\u0131dan \u00fclkemizdeki akademinin hali de \u00e7ok k\u00f6t\u00fc bir noktadad\u0131r. G\u0131da ile ilgili geni\u015f \u00f6l\u00e7ekli saha \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yap\u0131lm\u0131yor. 
    <\/p>\n\n\n\n

    Devlet Su \u0130\u015fleri Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, 2010\u2019dan 2015\u2019e kadar s\u00fcren bir ara\u015ft\u0131rma \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yapt\u0131. T\u00fcrkiye\u2019deki sular\u0131 kirletme potansiyeli olan b\u00fct\u00fcn kimyasal maddelerin ismi belirlendi: Sulara kar\u0131\u015fmas\u0131 ve kirletmesi muhtemel 259 tane kimyasal madde var ve yakla\u015f\u0131k 119 tanesi analiz edilebilir durumda. Bu at\u0131klar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 tar\u0131msal faaliyetlerden gelir, bir k\u0131sm\u0131 end\u00fcstriyel faaliyetler sonucu a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar. Elbetteki bu at\u0131klar\u0131n toplanmas\u0131, giderilmesi ve ar\u0131t\u0131lmas\u0131 gibi i\u015flemlerin yap\u0131lmas\u0131 gerekir ama bu t\u00fcr i\u015flemlerin yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 durumlarda sular\u0131 kirletme potansiyeli olan kimyasallard\u0131r. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 veya Su ve Kanalizasyon \u0130daresi\u2019nin kontrol programlar\u0131nda bu kimyasallar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik bir \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lm\u0131yorsa bu bir fecaattir. <\/p>\n\n\n\n