{"id":298168,"date":"2024-05-01T09:28:04","date_gmt":"2024-05-01T06:28:04","guid":{"rendered":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/?p=298168"},"modified":"2024-05-01T09:28:05","modified_gmt":"2024-05-01T06:28:05","slug":"metan-yeni-yenilenebilir-enerji-kaynagi-olabilir-mi-2-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/metan-yeni-yenilenebilir-enerji-kaynagi-olabilir-mi-2-2\/","title":{"rendered":"\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011finin seyrini de\u011fi\u015ftiren hukuki m\u00fccadeleler\u00a0"},"content":{"rendered":"\n<p><strong>H\u00fck\u00fcmetler, fosil yak\u0131t firmalar\u0131 ve havayolu \u015firketleri giderek daha fazla iklim davas\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131yor. Isabella Kaminski, bu yasal i\u015flemlerin nas\u0131l bir fark yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011fiyle m\u00fccadeleye nas\u0131l destek oldu\u011funu analiz ediyor.\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>2015 y\u0131l\u0131nda Hollanda h\u00fck\u00fcmetinin avukatlar\u0131n\u0131n masas\u0131na daha \u00f6nce g\u00f6r\u00fclmemi\u015f t\u00fcrden bir dava geldi. Devlet, vatanda\u015flar\u0131n\u0131 iklim de\u011fi\u015fikli\u011finden korumak i\u00e7in yeterince \u00e7aba g\u00f6stermedi\u011fi gerek\u00e7esiyle dava ediliyordu. Kar amac\u0131 g\u00fctmeyen Hollandal\u0131 \u00e7evre savunucusu Urgenda taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131lan dava, son y\u0131llardaki iklim davalar\u0131n\u0131n artmas\u0131 s\u00fcrecinin ilk dalgalar\u0131ndan biriydi. Urgenda&#8217;n\u0131n Hollanda hukuk sisteminin basamaklar\u0131nda davas\u0131n\u0131 kazanmaya ba\u015flamas\u0131ndan bu yana, d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda davalardaki art\u0131\u015f, yetersiz devlet karbon azaltma hedefleri ve stratejilerinden, kurumsal eylemsizlik ve yanl\u0131\u015f bilgilendirmeye ve iklimle ilgili tazminat taleplerine kadar geni\u015f bir alan\u0131 kapsad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Nisan 2024&#8217;te, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Mahkemesi&#8217;nin bir grup \u0130svi\u00e7reli kad\u0131n taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131lan bir davay\u0131 karara ba\u011flamas\u0131yla bir ba\u015fka d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 karar daha geldi. Mahkeme, \u0130svi\u00e7re&#8217;nin iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi konusunda yeterince harekete ge\u00e7medi\u011fini ve bu \u015fekilde kad\u0131nlar\u0131n insan haklar\u0131n\u0131 ihlal etti\u011fini tespit etti.<\/p>\n\n\n\n<p>Columbia \u00dcniversitesi&#8217;nin Sabin \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi Hukuku Merkezi taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fclen veri tabanlar\u0131na g\u00f6re, \u015fu anda d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda kaydedilmi\u015f 2.500&#8217;den fazla dava var. Bu davalar, iklim de\u011fi\u015fikli\u011fine ili\u015fkin kamusal anlat\u0131n\u0131n yeniden yaz\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 oluyor ve baz\u0131 durumlarda, kazansalar da kaybetseler de, h\u00fck\u00fcmet ve \u015firket politikalar\u0131nda ger\u00e7ek bir de\u011fi\u015fimle sonu\u00e7lan\u0131yor. Sabin \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi Hukuku Merkezi ve BM \u00c7evre Program\u0131 (UNEP) taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan bir rapora g\u00f6re, bu dava dalgas\u0131 t\u00fcm d\u00fcnyada iklim eylemleri i\u00e7in emsal te\u015fkil ediyor. H\u00fck\u00fcmetleraras\u0131 \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi Paneli (IPCC), 2022 y\u0131l\u0131nda dava a\u00e7may\u0131 iklim politikas\u0131n\u0131n \u015fekillenmesinde kullan\u0131lan yeni ve \u00f6nemli y\u00f6ntemlerden biri olarak tan\u0131mlad\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p>Londra Ekonomi ve Siyaset Bilimi Okulu&#8217;ndaki (LSE) Grantham \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi ve \u00c7evre Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc&#8217;nde yard\u0131mc\u0131 do\u00e7ent ara\u015ft\u0131rma g\u00f6revlisi olan Joana Setzer, iklim davalar\u0131n\u0131n ger\u00e7ek anlamda k\u00fcresel bir hareket haline geldi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Setzer, davalar\u0131n olumlu bir etki yaratt\u0131\u011f\u0131ndan emin. LSE&#8217;nin ABD d\u0131\u015f\u0131nda mahkemelerin \u015fimdiye kadar karar verdi\u011fi 549 davay\u0131 inceleyen son y\u0131ll\u0131k raporuna g\u00f6re, k\u00fcresel olarak davalar\u0131n %55&#8217;inde iklim a\u00e7\u0131s\u0131ndan olumlu bir karar verilmi\u015ftir. (ABD i\u00e7indeki dava sonu\u00e7lar\u0131 i\u00e7in benzer analizler seyrektir). \u0130klim a\u00e7\u0131s\u0131ndan olumlu olan bu kararlardan, genellikle bir \u015firket ya da kamu otoritesine kar\u015f\u0131 davac\u0131 lehine sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu davalardan baz\u0131lar\u0131n\u0131n kamu politikas\u0131 \u00fczerinde a\u00e7\u0131k bir etkisi olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Sonradan olu\u015fan etkiler<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Peki en etkili davalar ne t\u00fcr de\u011fi\u015fiklikler yaratt\u0131?<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an iklim davas\u0131n\u0131 ele alacak olursak, Urgenda davas\u0131n\u0131n doruk noktas\u0131nda Hollanda&#8217;n\u0131n en y\u00fcksek mahkemesi, Hollanda h\u00fck\u00fcmetinin sera gaz\u0131 emisyonlar\u0131n\u0131 2020 sonuna kadar 1990 seviyelerine k\u0131yasla en az %25 oran\u0131nda azaltmas\u0131n\u0131 talep etti. Bu, iklim kriziyle m\u00fccadele i\u00e7in adil pay olarak hesapland\u0131. \u00dclke iklim eylemi hedeflerini y\u00fckseltti ve 2022 ulusal b\u00fct\u00e7esinde \u201cUrgenda\u201d tedbirlerini a\u00e7\u0131k\u00e7a listeledi.<\/p>\n\n\n\n<p>Baz\u0131 davalar belirli kirletici projeleri engelledi. 2022 y\u0131l\u0131nda bir Queensland mahkemesi, Waratah Coal&#8217;\u0131n Avustralya&#8217;n\u0131n kuzeydo\u011fusundaki Galilee Havzas\u0131&#8217;nda devasa bir k\u00f6m\u00fcr madeni in\u015fa etme planlar\u0131n\u0131n, bir grup gen\u00e7 aktivist taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131lan davan\u0131n ard\u0131ndan \u201ckabul edilemez iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi etkileri\u201d nedeniyle reddedilmesini talep etti. Milyarder Clive Palmer taraf\u0131ndan y\u00f6netilen proje i\u00e7in verilen \u00e7evre izni ise reddedildi. Davalar ayn\u0131 zamanda bir \u00fclkenin iklim politikas\u0131n\u0131 siyasi dalgalanmalardan da koruyabilir. Hollanda&#8217;da yak\u0131n zamanda yap\u0131lan genel se\u00e7imlerde a\u015f\u0131r\u0131 sa\u011fc\u0131lar\u0131n zafer kazanmas\u0131, \u00fclkenin iklim politikas\u0131n\u0131n suland\u0131r\u0131labilece\u011fi endi\u015felerine yol a\u00e7t\u0131. Ancak Urgenda karar\u0131, h\u00fck\u00fcmetin ba\u015farmas\u0131 gerekenler i\u00e7in asgari bir e\u015fik belirledi.<\/p>\n\n\n\n<p>Urgenda \u0130klim Davalar\u0131 A\u011f\u0131&#8217;n\u0131n e\u015f direkt\u00f6r\u00fc Sarah Mead, \u201cYarg\u0131\u00e7lar bu t\u00fcr meseleleri karara ba\u011flamak i\u00e7in ideal bir konumdalar \u00e7\u00fcnk\u00fc h\u00fck\u00fcmetin ya da \u015firketin tehlikeli bir durum yarat\u0131p yaratmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak de\u011ferlendirebiliyorlar\u201d diyor. Mead, davalar\u0131n di\u011fer kurumlar\u0131 da iklim krizi konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnmeye sevk edebilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Kampanyac\u0131lar\u0131n \u00fclkenin ilk anayasal iklim davas\u0131n\u0131n sonucunu bekledi\u011fi G\u00fcney Kore&#8217;de \u0130nsan Haklar\u0131 Komisyonu mahkemeye, gelecek nesillerin haklar\u0131n\u0131 ihlal etti\u011fini s\u00f6yledi\u011fi sera gaz\u0131 emisyonlar\u0131n\u0131 azaltmaya y\u00f6nelik ulusal hedefi k\u0131nayan a\u00e7\u0131k bir g\u00f6r\u00fc\u015f sundu.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Etki kapsam\u0131<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>ABD&#8217;de 16 gencin Montana eyaletinin fosil yak\u0131tlar\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131 te\u015fvik ederek \u201ctemiz ve sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir \u00e7evre\u201d i\u00e7in anayasal haklar\u0131n\u0131 ihlal etti\u011fini ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde savundu\u011fu yak\u0131n tarihli bir mahkeme karar\u0131, eyaletin yasas\u0131na \u00f6zeldi, bu nedenle ba\u015fka bir yerde do\u011frudan yasal bir emsal te\u015fkil etmiyor. Ancak Pennsylvania&#8217;daki Widener \u00dcniversitesi&#8217;nde hukuk profes\u00f6r\u00fc olan Sarah Everhart gibi hukuk ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131, bu geli\u015fmelerin eyalet anayasalar\u0131na ye\u015fil h\u00fck\u00fcmler eklenmesi y\u00f6n\u00fcnde ABD&#8217;de giderek b\u00fcy\u00fcyen bir harekete ivme kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Bu hem h\u00fck\u00fcmetin g\u00f6revlerini netle\u015ftirecek hem de kampanyac\u0131lara iklim eylemi eksikli\u011fine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kabilecekleri daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir yasal dayanak sa\u011flayacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu arada Hollanda&#8217;daki dava, aralar\u0131nda Almanya, Bel\u00e7ika, Nepal ve Kolombiya&#8217;n\u0131n da bulundu\u011fu d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndaki ulusal mahkemelerde a\u00e7\u0131lan d\u00fczinelerce benzer davaya ilham kayna\u011f\u0131 oldu. Ancak yine de pek \u00e7ok dava ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7lanmakta, kampanyac\u0131lar mali sonu\u00e7larla, itibarlar\u0131na y\u00f6nelik risklerle ve bazen de yarars\u0131z yasal emsallerle u\u011fra\u015fmak zorunda kalmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin ClientEarth, k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce Shell y\u00f6netim kuruluna \u015firketin iklim risklerini y\u00f6netmesi konusunda a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 davay\u0131 kaybetti ve \u015fimdi \u00f6nemli bir yasal fatura ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya.<\/p>\n\n\n\n<p>Baz\u0131 \u00fclkelerde ise uygulama ciddi bir sorun te\u015fkil ediyor. Kolombiya Y\u00fcksek Mahkemesi, 2018 y\u0131l\u0131nda h\u00fck\u00fcmetin Amazon&#8217;un kendi b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc gelecek nesiller i\u00e7in ormans\u0131zla\u015fmaya kar\u015f\u0131 korumas\u0131 gerekti\u011fine karar verdi\u011fi i\u00e7in takdir edildi. Bogota merkezli kar amac\u0131 g\u00fctmeyen Dejusticia, ormans\u0131zla\u015fman\u0131n 2022&#8217;deki h\u00fck\u00fcmet de\u011fi\u015fikli\u011fine kadar devam etti\u011fini belirtiyor. Ancak LSE raporuna g\u00f6re, ba\u015far\u0131s\u0131z davalar bile \u201ciklim eylemine ili\u015fkin anlat\u0131lar\u0131 \u015fekillendirebilir ve karar al\u0131c\u0131lar\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmeye te\u015fvik edebilir\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Anlat\u0131y\u0131 de\u011fi\u015ftirmek<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>H\u00fck\u00fcmetlere kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131lan ba\u015far\u0131l\u0131 davalar, \u015firketlere kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131lacak davalar\u0131n da tohumlar\u0131n\u0131 att\u0131. \u015eimdiye kadarki en \u00f6nemli davalardan biri Hollandal\u0131 STK Milieudefensie taraf\u0131ndan Shell&#8217;e kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131. Mahkeme, Shell&#8217;in 2021 y\u0131l\u0131nda CO2 emisyonlar\u0131n\u0131 2019 seviyelerine k\u0131yasla %45 oran\u0131nda azaltmas\u0131 gerekti\u011fine h\u00fckmetti. Fosil yak\u0131t firmas\u0131 ise bu karar\u0131 temyize g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n<p>Milieudefensie&#8217;nin davadaki k\u0131demli hukuk dan\u0131\u015fman\u0131 Eline Zeilmaker, karar\u0131n Hollanda bas\u0131n\u0131n\u0131n iklim krizini ele al\u0131\u015f bi\u00e7imini de\u011fi\u015ftirdi\u011fini ve insanlar\u0131n \u015firketlerin kilit bir rol oynad\u0131klar\u0131n\u0131n ve \u015fimdi harekete ge\u00e7meleri gerekti\u011finin fark\u0131na varmalar\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. Shell davas\u0131, aralar\u0131nda \u0130talyan petrol devi Eni&#8217;ye kar\u015f\u0131 a\u00e7\u0131lan davan\u0131n da bulundu\u011fu ba\u015fka davalara da ilham verdi. Fosil yak\u0131t end\u00fcstrisinin \u00f6tesinde, y\u00fckselen deniz seviyesinin tehdidi alt\u0131ndaki bir Endonezya adas\u0131 \u0130svi\u00e7reli \u00e7imento \u00fcreticisi Holcim&#8217;e kar\u015f\u0131 yasal i\u015flem ba\u015flatt\u0131. Shell davas\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Milieudefensie 29 \u00e7okuluslu \u015firketi iddial\u0131 iklim planlar\u0131 yay\u0131nlamamalar\u0131 halinde yasal i\u015flem ba\u015flatmakla tehdit etti. Hedef al\u0131nan \u015firketlerden biri olan Hollandal\u0131 perakendeci Ahold Delhaize, CO2 emisyonlar\u0131n\u0131 azaltmaya y\u00f6nelik kurumsal hedefini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde art\u0131rd\u0131. \u00d6zellikle s\u00fcpermarket markas\u0131 Albert Heijn&#8217;in tedarik zincirinden kaynaklanan emisyonlar\u0131 2030 y\u0131l\u0131na kadar 2018 seviyelerine k\u0131yasla %45 oran\u0131nda azaltmay\u0131 hedefledi. Daha \u00f6nceki hedefi %15&#8217;lik bir azalmayd\u0131. Ahold Delhaize BBC&#8217;ye yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada, hedeflerini artt\u0131rmas\u0131n\u0131n Milieudefensie&#8217;nin kampanyas\u0131yla ilgili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve stratejisini en son iklim bilimi do\u011frultusunda g\u00f6zden ge\u00e7irmek i\u00e7in zaten \u00e7al\u0131\u015fmakta oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"https:\/\/www.bbc.com\/future\/article\/20231208-the-legal-battles-changing-the-course-of-climate-change\">Kaynak: The legal battles changing the course of climate change, Isabella Kaminski, BBC<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>Foto\u011fraf: Isabella Kaminski<\/p>\n\n\n\n<p>\u00c7eviri: \u00d6yk\u00fc Ay<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u00fck\u00fcmetler, fosil yak\u0131t firmalar\u0131 ve havayolu \u015firketleri giderek daha fazla iklim davas\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131yor. Isabella Kaminski, bu yasal i\u015flemlerin nas\u0131l bir fark yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011fiyle m\u00fccadeleye nas\u0131l destek oldu\u011funu analiz ediyor.\u00a0 2015 y\u0131l\u0131nda&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":298169,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[804,280,18,30],"tags":[704,8,1414,331,1412,520],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/298168"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/8"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=298168"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/298168\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":298171,"href":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/298168\/revisions\/298171"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/298169"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=298168"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=298168"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bugday.org\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=298168"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}